| © 1994 - 2010 Jón Ingvar Jónsson | Upphafssķša |
|
|
| Grunnatriši bragfręšinnar
Braglišir Kvęši eru saman sett śr braglišum. Braglišir eru lķka kallašir kvešur. Hver braglišur getur veriš eitt, tvö eša žrjś atkvęši. Sé braglišur eitt atkvęši getur hann einungis veriš ķ enda ljóšlķnu (undantekning) og kallast hśn žį stżfš. Ef braglišur er tvö atkvęši kallast hann tvķlišur en žrķlišur ef hann er žrjś atkvęši. Įherslan er jafnan į fyrsta atkvęši hvers braglišar og er žvķ talaš um hnķgandi tvķliši og hnķgandi žrķliši (undantekning). Žetta er ķ samręmi viš hrynjandi ķslensks mįls, en ķ žvķ eru ętķš įherslur į fyrsta atkvęši hvers oršs og aukaįhersla į žvķ žrišja ef orš er fjögur atkvęši og aukaįhersla į fyrsta atkvęši hvers oršshluta ķ samsettum oršum. Ekki mį nota bęši žrķliši og tvķliši ķ einni vķsu (undantekning). Ķ eftirfarandi dęmum eru braglišir skildir aš meš skįstriki en įhersluatkvęši feitletruš: Tifum / létt į / ljóša/fótum / inn, Fyrra dęmiš sżnir hnķgandi tvķliši, en žaš sķšara hnķgandi žrķliši. Einnig er vert aš taka eftir aš braglišir geta veriš myndašir śr fleiri en einu orši og eitt orš getur myndaš fleiri en einn bragliš. Ķ fyrra dęminu mynda létt į og af um og žinn aš einn bragliš. Ķ sama dęmi myndar ljóšafótum tvö bragliši. Braglišir eru misįherslužungir. Fyrsti braglišur hverrar ljóšlķnu er įherslužungur en annar er įhersluléttur, sį žrišji aftur įherslužungur og svo koll af kolli. Įherslužungir braglišir eru kallašir hįkvešur, en įhersluléttir lįgkvešur. Nś skulum viš feitletra hįkvešur, en skįletra lįgkvešur: Tifum / létt į / ljóša/fótum / inn, Mismunandi įherslur braglišanna eru lykilatriši viš stušlasetningu. Oft er skotiš inn ķ bragliši aukaatkvęšum, sem lķtiš ber į og er žaš sjįlfsagt ķ góšu hófi. Kvešur ķ / runni, / kvakar ķ / mó Stundum er įherslulaust aukaatkvęši ķ upphafi ljóšlķnu og nefnist žaš forlišur: Nś fer / ég aš / lesa / lög, Ekki er fallegt aš nota mikiš af forlišum. Žar ber aš gęta hófs. Žó eru forlišir stundum notašir til aš nį fram įkvešnum blę og eru žį hluti af forminu. Slķkt er sjįlfsagt. Žvķ / kóngar aš / sķšustu / komast ķ / mįtStušlar Meš žvķ aš lįta įhersluatkvęši tveggja bragliša byrja į sama bókstaf eša bókstöfum veršur įherslan žyngri og er žaš kallaš stušlun, en viškomandi upphafsstafur eša upphafsstafir eru kallašir stušlar. Um sérhljóš gildir sś regla aš litiš er į žį alla sem sama stafinn, žannig aš a getur stušlaš viš e og i getur stušlaš viš ķ og svo framvegis. Um s gilda sérstakar reglur. Ef nęsti stafur į eftir s er k, l, m, n, p eša t, skal žaš lķka eiga viš um oršin sem stušlaš er viš. Žetta eru kallašir gnżstušlar (sk, sl, sm, sn, sp eša st). Ķ hverri ljóšlķnu skulu vera tveir stušlar og veršur annar žeirra aš vera ķ hįkvešu. Ekki mega vera fleiri en einn braglišur į milli stušla (undantekning) og ekki fleiri en einn braglišur fyrir aftan sķšari stušlul nema hann sé ķ hįkvešu, žį mega žeir vera tveir. Ef ljóšlķna hefur tvo stušla fylgir oftast žrišji stušullinn ķ nęstu ljóšlķnu į eftir. Hann er kallašur höfušstafur og veršur aš vera ķ fyrsta bragliš. Sś ljóšlķna mį ekki hafa ašra stušla. Ekki er heldur óalgengt aš höfušstöfum sé sleppt og er žį hver ljóšlķna sér um stušla. Alls ekki mega vera fleiri en tveir stušlar ķ ljóšlķnu sem ekki hefur fleiri en fimm bragliši. Sįuš žiš / hana / systur / mķna Ķ fyrstu ljóšlķnu eru tveir s stušlar og ķ annari ljóšlķnu er s höfušstafur. Žrišja ljóšlķnan er sér um stšula, f, og sś fjórša einnig, b. Eftir farandi ljóšlķna samanstendur af fimm braglišum og stušlarnir eru st og st (gnżstušlar): Strķšar / öldur / stżfši / jįrnuš / bringa Hęgt er aš raša oršunum žannig aš fimm réttar stušlasetningar fįist: 1 - Strķšar / öldur / stżfši / jįrnuš / bringa Hér er rétt stušlasetning, žvķ aldrei er of langt į milli stušla og žegar fjöldi bragliša aftan viš sķšari stušul er tveir, er sķšari stušullinn ķ hįkvešu. Žaš mį lķka raša braglišum žannig aš fimm rangar stušlasetningar fįist: 1 - Stżfši / strķšar / öldur / jįrnuš / bringaStušlasetning 1 er röng, žvķ of margir braglišir, žrķr, eru į eftir sķšari stušli. Stušlasetning 2 er röng, žvķ of margir braglišir, tveir, eru į milli stušla. Stušlasetning 3 er röng, žvķ of margir braglišir, žrķr, eru į milli stušla. Stušlasetning 4 er röng, žvķ hvorugur stušullinn er ķ hįkvešu. Stušlasetning 5 er röng, žvķ of margir braglišir, tveir, eru į milli stušla. Reyndar er aušvelt aš stušla fimm bragliša ljóšlķnur rétt ef fariš er eftir eftirfarandi reglu: Ef ekki er stušull ķ žrišja bragliš verša stušlarnir aš vera ķ fjórša og fimmta bragliš. Ķ ljóšlķnum meš fjórum braglišum er reglan enn einfaldari.Stušull skal vera ķ žrišja bragliš. Žį er rétt stušlaš. RķmŽegar tvö orš hljóma eins frį og meš fyrsta sérhljóši er talaš um alrķm: smjašra, blašra. Ef eingöngu samhljóšin hafa sama hljóm er talaš um snišrķm eša skothent rķm: žvašra, flyšra. Ef rķmorš eru eitt atkvęši (ljóš, žjóš) er žaš kallaš einrķm eša karlrķm. Ef rķmorš eru tvö atkvęši (dagur, bragur) er žaš kallaš tvķrķm eša kvenrķm. Ef rķmorš eru žrjś atkvęši (lappirnar, klappirnar) er žaš kallaš žrķrķm eša veggjaš rķm. Rķm er żmist žversetis eša langsetis. Ef rķm er žversetis eru rķmoršin innan sömu ljóšlķnu:
Frammi statt žś, er fęddir Drottin, Ef rķm langsetis eru rķmoršin ekki ķ sömu ljóšlķnu: Allt, sem ég hef ort og sagt, er einskis virši, Rķm getur veriš bęši žversetis og langsetis: Sagan lķšur sęt og blķš Sé rķmaš langsetis og rķmorš eru ķ enda ljóšlķnu er talaš um endarķm. Endarķm er żmist runhendurķm: Hlam heinsöšul eša vķxlrķm: Sįlar minnar sorg ei herš, Vinsęlasta innrķmiš hefur löngum veriš žaš hringhenda. Žaš er ķ ferskeyttum vķsum og rķmar žį annar braglišur fyrstu ljóšlķnu viš annan bragliš annarrar, žrišju og fjóršu ljóšlķnu. Ašrir söndum svölum frį Ķ žessu dęmi er innrķmiš alveg hreint, bragliširnir rķma hver viš annan. Žó er miklu algengara aš hirša lķtt um seinna atkvęši braglišarins žegar innrķm er mikiš. Žaš er sjįlfsagt og vķsan heldur žeim blę sem til var ętlast: Komum, žśsund linda lands Žetta leyfi gildir eingöngu um innrķm. Endarķm skal ętķš vera nįkvęmt. |
| © 1994 - 2010 Jón Ingvar Jónsson |